Metodoloji

1 Çıkış Noktası ve Amacım

Kürtçe - Zazaca tartışmasında taraflar hayli spekülatif benzerlik veya ayrılık oranlarından söz etmektedir. Kürtlerin bir kesimi Zazaca %90 oranında Kürtçe ile aynı derken, Zazaların bir kesimi de Kürtçe ile Zazaca arasında hiçbir benzerlik yoktur demektedir. Gerçeği yansıtmaktan oldukça uzak olan bu abartılı yaklaşımların ötesine geçerek, iki dil arasında benzerlik ve ayrışmayı neredeyse milimetrik ölçüde ortaya koyan bir online araç geliştirdim.

Geliştirdiğim Kürtçe-Zazaca Kıyaslama Aracı sayesinde artık herkes iki dil arasındaki ilişkiyi açık örnekler ve bilimsel yöntemler üzerinden rahatça görebilecektir. Kurduğum sistem, ideolojik kabuller veya önyargılar yerine somut dilbilimsel verileri esas alır; iki dilin ortak mirasını da, kendilerine özgü ayrışma sınırlarını da hiçbir yapay müdahalede bulunmadan şeffaf bir matematiksel çerçevede sunar.

2 Kürtçe-Zazaca Kıyaslama Aracı Nasıl Çalışır?

Tasarladığım kıyaslama motoru, hesaplamalı leksikostatistik (computational lexicostatistics) ve karşılıklı anlaşılabilirlik (mutual intelligibility) ilkelerini temel alan iki katmanlı bir mimariyle çalışır:

3 Sözcük ve Cümle Örneklemini Nasıl Seçtim?

Kıyaslamaya dahil ettiğim materyalleri rastgele toplamadım; dilbilimsel tarafsızlığı sağlamak amacıyla şu nesnel filtrelere bağladım:

1. Swadesh Temel Sözcük Listeleri: Karşılaştırmalı ve tarihsel dilbilimde dillerin genetik akrabalığını ölçmek için kullanılan evrensel Swadesh listelerini çekirdek omurga yaptım. Bu listede doğa olayları, temel organlar, temel eylemler, sayılar ve yönler gibi hiçbir ideolojik yönlendirmeye izin vermeyen kavramlar yer alır.
2. Doğal Terimler ve Yaşam Alanları: İki dilin halk tabakasındaki gerçek temasını yansıtmak adına; hayvanlar, meyveler, sebzeler, tarım ve zanaat aletleri, mutfak ve ev eşyaları gibi bin yıllardır yaşayan geleneksel söz varlığını dahil ettim.
3. Yapay ve Ödünç Sözcüklerin Ayıklanması: Modern siyasi, felsefi veya teknolojik alanlarda sonradan her iki dile de girmiş ortak yabancı ödünç sözcükleri (Türkçe, Arapça veya Batı dillerinden alınanlar) iki dilin özgün durumunu yanıltmaması için temel veri havuzuna almadım; her iki dilin kendi iç kaynaklı karşılıklarını tercih ettim.
4. Doğal Cümle Sentaksı: Cümle havuzunda bir dilden diğerine zoraki uydurulmuş yapay çevirileri değil; her iki dilde de günlük yaşamda bizzat kullanılan, fiil çekimi ve sözdizimi doğal olan cümleleri seçtim.

4 Benzerlik ve Ayrılık Oranları Nasıl Hesaplanır? (%88, %38 ve %18 Rakamları Nereden Çıkıyor?)

Sistemde puanları rastgele yüzdelerle değil; dilbilimsel dayanakları somut olan 5 Kademeli Puanlama Sistemi ile belirledim. Kullanıcıların en çok merak ettiği "%88, %38 ve %18 rakamları nereden çıkıyor?" sorusunun matematiksel açıklaması şudur:

5 Her İki Dilde Varyant Seçimlerini Nasıl Yaptım?

Hem Kürtçe (Kurmancî) hem de Zazaca (Kırmancki/Dımıli) kendi içinde zengin diyalekt ve ağız çeşitliliğine sahiptir. Tarafsız bir karşılaştırma zemini kurabilmek için varyant seçiminde 2 aşamalı bir yöntem izledim:

6 Alfabe Değil Ses Esası

Yazı sistemleri insanlar tarafından sonradan oluşturulan uzlaşımlardır; yaşayan dilin özü ise seslerdir. Dolayısıyla iki dilin alfabe veya imla farklılıklarından kaynaklanan yapay ayrılıkları eledim:

• Ortografik Eşitleme: Kürtçe alfabedeki i harfi ile Zazaca alfabedeki ı harfi aynı fonemi temsil ettiğinde bu bir dil ayrılığı değil, alfabe tercihidir. Sistemim bu sesleri eşit kabul eder (Örn: Kürtçe bira ile Zazaca bıra ses değeri açısından eşdeğerdir).
• Aspirasyonlu Sesler: Zazacanın zenginliğinden kaynaklanan nefesli çift sesleri (ph, th, kh), Kürtçedeki karşılıklarıyla kıyaslarken temel konsonant köküne (p, t, k) indirgeyerek tahlil ettim.
• Morfolojik Kimliğin Korunması: Zazacanın yaşayan dişil (femininum) takılarını veya bükümlü (ergatif) hallerini yapay olarak budamadım; sözcüğün özgün kimliğini muhafaza ettim.

7 Bilimsel Güvenceler, Veri Disiplini ve Uzman Denetimi (Expert Override)

Kürtçe ve Zazaca kıyaslamasında tarafsız kalabilmenin yegâne yolu, her türlü sübjektif değerlendirmeyi algoritmik bir güvenceye bağlamaktır. Bu sistemi tasarlarken şu bilimsel güvenceleri titizlikle işlettim:

Sistemde benzerlik oranını yapay olarak yukarı çekmek adına yalnızca ortak kelimeleri cımbızlamadığım gibi; dilleri birbirinden tamamen kopuk göstermek amacıyla farklı sözcükleri de kasıtlı olarak öne çıkarmadım. Uluslararası dilbilimin temel standardı olan Swadesh listesini omurga yapmam, her türlü sübjektif müdahaleyi baştan imkânsız kılar.

8 Sonuç ve Katkı Çağrım

Geliştirdiğim Kürtçe-Zazaca Kıyaslama Aracı statik bir sözlük değil; sürekli gelişen, halkın ve araştırmacıların katkılarıyla yaşayan dinamik bir külliyattır.

Bu külliyatı daha da zenginleştirmek ve hassaslaştırmak adına herkesi sözcük ve cümle eklemeye davet ediyorum. Eklenen sözcük ve cümlelerin yukarıda belirttiğim metodolojik kurallara (özellikle tekil sözcük girişi, doğru imla ve anlam bütünlüğü) uygun olması çalışmanın akademik sıhhati açısından büyük önem taşımaktadır.

Ziyaretçiler tarafından eklenen tüm sözcük ve cümleler doğrudan yönetim panelime iletilmekte; burada yukarıda özetlediğim puanlama sisteminden ve denetimimden geçtikten sonra doğrulanarak yayına alınmaktadır.