Sahnedeki Zazaca: Şehr-i Bingöl Tiyatrosu
Bingöl'de Zazaca tiyatro oyunları sahneleyen Şehr-i Bingöl Tiyatrosu Yönetmeni ve Dernek Başkanı Yunus Çiftçi ile Zazaca tiyatro ve tiyatro metinleri üzerine röportaj yaptık
ZKM - Editör
Şehr-i Bingöl Tiyatro Topluluğu'nun hikâyesini sizden dinleyelim. Topluluk ne zaman kuruldu, nasıl ortaya çıktı? Bugün kaç kişilik bir ekiple çalışmalarınızı sürdürüyorsunuz?
Şehr-i Bingöl Tiyatrosu’nu 2006 tarihinde o dönemdeki oyuncu arkadaşlarımla Bingöl'de kurduk. 2022 yılında Ekibi Dernek statüsüne getirdik. Şu an 9 kişilik ekip olarak yolumuza devam ediyoruz.
Şehr-i Bingöl Tiyatrosu Ekibi
Bingöl, Zazacanın günlük hayatta hâlâ belirli ölçülerde yaşadığı yerlerden biri. Böyle bir coğrafyada Zazaca tiyatro oyunları oynamakla Türkçe oynamanın belirgin farkları var mı?
Dediğiniz gibi, Bingöl Zazaca dilinin yoğun olarak konuşulduğu bir kenttir. Kurulduğu ilk yıllarda tiyatro grubumuz Türkçe oyunlar sahneliyordu. 2013 yılında ECEL SERVİSİ oyununda Türkçe repliklerin (diyalogların) yanında Zazaca repliklere de ağırlık verdik. Oyunda kullanılan Zazaca replikler bizleri şaşırtırcasına reaksiyonlar aldı. Gösteri akabinde ekipçe toplandık ve bundan sonraki süreçte şehirde sadece Zazaca oyunlar sahnelenmesine karar verdik. O günden beri oyunlarımızın tamamı Zazaca sahnelenmektedir. Türkçe ve Zazaca oyunlar arasındaki en belirgin fark, halkın sahnede kendi yaşamından kesitleri kendi ana dili ile duyması, görmesi, yaşamasıdır. Bir diğer husus da zaten Türkçe oyunları dışardan gelen ekipler sahneliyor, o alan yeterince dolduruluyor.
Şehr-i Bingöl Tiyatrosu, Oyunlardan Bir Kare
Siz çeviri oyunlar oynuyorsunuz? Mevcut metinleri Zazacaye çevirirken zorlandığınız kısımlar neler oluyor? Sanatsal ifadede Zazacanın katkı sunduğu ve yetersiz kaldığı yerler nereler?
Bizler dönem dönem Batı klasiklerinden oyunları Zazacaya uyarlıyor, bazen de ben ve ekip arkadaslarımız oyunlar kaleme alıyoruz. Oyunları Zazaca diline çevirirken dönem dönem zorlanıyoruz. Şöyle ki Zazaca dili vesika dili olmadığı için konuşma diliyle çeviriyoruz. Ya da Türkçe ezber yapıp Zazaca replik atıyoruz. Bundan dolayı dönem dönem zorlanıyoruz. Tiyatro sanatını icra ederken kimi sanatsal ve edebî eserlerden ifadelerin Türkçe karşılığı yoktur. O an geniş çaplı araştırmaya gidiyoruz veya Zazacanın yoğun konuşulduğu köylerdeki yaşlılardan faydalanıyoruz. Yaşlılar da güncel kelimelere aşina olmadıkları için o kısımda yardımcı olamayabiliyorlar. Bu hususta çok zorlanmaktayız.
Şehr-i Bingöl Tiyatrosu, Oyunlardan Bir Kare
Sahnede kullanılan Zazaca ile gündelik hayatta konuşulan Zazaca arasında bir fark görüyor musunuz? Sahnede Zazaca kullanmak, seyirciyle kurduğunuz ilişkiyi nasıl etkiliyor?
Gündelik hayatta kullanılan Zazaca dili yazı dilinden ziyade konuşma dilidir. Fakat sahnede gündelik dili birebir kullanmak doğal gelse de edebî olarak eksiklik olabiliyor. Bundan ötürü konuşma dili ve yazı dilini sahnede beraber yürütüyoruz. Tiyatroda kullandığımız dil Zazaca diline ciddi anlamda hizmet ediyor. Şöyle ki araştırmalar sonucunda oyunda kullanacağımız kelime veya kelime grupları gelen izleyicilerin dikkatini çekiyor. İlk defa duyacakları bu Zazaca kelimeleri gündelik hayatlarında kullanıyorlar.
Sahnede kullandığımız dil gelen kitleye çok samimi ve içten geliyor. İzleyicilerin gülmeleri bile çok samimi oluyor. Oyun sonrası izleyicilerin görüşlerinden de bunu anlayabiliyoruz. Her oyun sonrası gelen kitleden oyun hakkında görüş alıyoruz. Çok memnunlar. Devam etmemiz ve daha sık Zazaca oyun sahnelememiz konusunda ricada bulunuyorlar.
Bu zamana kadar hangi oyunları oynadınız? Oyunlara kültürel eklemeler yapıyor musunuz?
Şehr-i Bingöl Tiyatrosu, Oyunlardan Bir Kare
Genç kuşakların Zazacayla ilişkisini nasıl gözlemliyorsunuz? Oyunlarınız gençlerin dile olan ilgisini artırıyor mu? Bu konuda gözlemlediğiniz somut örnekler var mı?
Genç dediğim Z kuşağı aslında. Onların da Zazaca tiyatroya ilgileri ve merakları azımsanmayacak kadar var. Fakat kimi gençlerimizin Zazacaya karşı bir bir utanma duyguları var. Bunu dönem dönem görüyor ve yaşıyoruz. Zazaca röportaj yaptığımızda özellikle genç kızlar dili bildikleri halde Zazaca röportaj vermeye yanaşmıyor. Utanıyorlar. Bu durum dikkat çekici bir hâl almış durumda. Ama moral bozmak yok. Zazaca sanat ve Zacaca tiyatroya devam.
Bu yıl Antigone’u Zazaca oynadınız. Önümüzdeki döneme ilişkin yeni oyun, turne ya da farklı sanatsal projeleriniz var mı? Şehr-i Bingöl'ün yakın dönem planlarından biraz bahsedebilir misiniz?
Yeni sezona 1 Eylül’de start vereceğiz. Yeni sezonda, İçişleri Bakanlığına "Aile içi iletişim ve aile birligi" üzerine bir proje yazdık. Bu projeyi "Sokak Tiyatrosu" olarak 10 dağ köyüne götürüp köy meydanlarında sahnelemek istiyoruz. Geçen yıl da, yine, İçişleri Bakanlığına "Beş Dil Tek Yürek ÇANAKKALE" oyununu proje olarak göndermiştik. Kabul edildi ve başta Zazaca olmak üzere 5 dilde oyunu hazırlayarak 7 ilçede bu projeyi hayata geçirdik.
Türkiye'de bölgesel dillerde tiyatro yapan topluluklar arasında bir dayanışma ya da iletişim ağı bulunuyor mu? Dayanışma içinde olduğunuz, destek bulabildiğiniz başka topluluklar, kuruluşlar var mı?
Şehr-i Bingöl Tiyatrosu Ekibi
Şehr-i Bingöl Tiyatrosu Ekibi
Yunus çiftçi (Dernek başkanı ve Yönetmen)
Yusuf TÖBE (Ses/ışık ve Teknik personeli)
OYUNCULAR
İsmail ELHAKAN
Hakan KAYA
Büşracan KELBAT
Murat KAYA
Turan BAYANTEMUR
Suat SÖZER
Salih TOPRAK
